O PRZEDK�ADANIU DIDASKALI�W NAD GENERALIAMI, CZYLI O SPECYFICE DRAMATU OCHRONY PRZYRODY W POLSCE Tadeusz J. Chmielewski	17.04.2006
I. Nowa ustawa o ochronie przyrody jest fatalna. Zamiast stanowi� skuteczny instrument realizacji stawianych jej cel�w, czyni ich osi�ganie drog� przez m�k�. Zamiast rozwi�zywa� problemy - stwarza je. Zamiast usprawnia� zarz�dzanie ochron� przyrody - jeszcze bardziej je komplikuje. W�a�ciwie wymaga napisania od nowa, ale z rozwag�, po przeprowadzeniu rzetelnej oceny aktualnych zagro�e�, problem�w i potrzeb ochrony przyrody w Polsce. Wi�kszo�� spo�ecze�stwa (w tym tak�e s�u�b ochrony przyrody "na dole") ma ju� jednak serdecznie dosy� ci�g�ego "mieszania w prawie", z kt�rego wychodzi zupa ju� niemal nie przydatna do spo�ycia. II. Warunki wykonywania zada� z zakresu ochrony przyrody s� z�e i jeszcze si� pogarszaj�. Sk�ada si� na to wiele przyczyn. Oto moja lista "10 grzech�w g��wnych": 1. Brak nowoczesnej, klarownej koncepcji trwa�ego zachowania zasob�w polskiej przyrody i skutecznego zarz�dzania ich ochron�, w warunkach przyspieszonego rozwijania gospodarki rynkowej. 2. Dominuj�ce w spo�ecze�stwie postrzeganie ochrony przyrody jako bariery dla rozwoju gospodarczego, a nie jako szansy na popraw� warunk�w �ycia. Zdecydowanie niezadowalaj�ce efekty prowadzenia dzia�alno�ci informacyjno - edukacyjnej (w szkole, na studiach, w masmediach) dotycz�cej wsp�czesnych problem�w, potrzeb i metod ochrony przyrody. 3. Liberalna polityka przestrzenna, prowadz�ca do fragmentacji struktury ekologicznej krajobrazu oraz zabudowy (cz�sto o charakterze chaotycznym) wielu teren�w wybitnie cennych przyrodniczo i widokowo, nawet je�li to jest park krajobrazowy, lub obszar chronionego krajobrazu. 4. Brak �rodk�w finansowych na realizacj� podstawowych zada� z zakresu czynnej ochrony przyrody, w sytuacji przeznaczania coraz wi�kszych kwot na inwestycje niszcz�ce przyrod�. Np. w wojew�dztwie lubelskim na rok 2006 na regulacj� rzek (niemal zawsze po��czon� ze zmasowanym niszczeniem walor�w przyrodniczych ich dolin) przeznaczono 29 mln z�, na scalenia grunt�w po��czone z likwidacj� miedz, zadrzewie� i setek drobnych refugi�w przyrodniczych przeznaczono kwot� 12 mln z�, na przygotowanie budowy lotniska na najwi�kszej w Europie kolonii sus�a pere�kowanego (gatunek priorytetowy z listy Natura 2000!) - 14 mln z�, a jednocze�nie na realizacj� zada� z zakresu czynnej ochrony przyrody poza obszarami park�w narodowych - w ca�ym wojew�dztwie zaledwie 0,25 mln z� ze �rodk�w bud�etowych, z czego ponad 50% p�jdzie na wyp�aty odszkodowa� za szkody gospodarcze wyrz�dzane przez bobry. Czy w takich warunkach mamy szans� cho�by na zmniejszenie tempa ubo�enia naszej przyrody? 5. Z�a ustawa o zam�wieniach publicznych i cz�sto wr�cz paranoiczna jej interpretacja. Zespo�y organizuj�ce i rozstrzygaj�ce przetargi najpierw skupiaj� sw�j g��wny wysi�ek na wyszukiwaniu uchybie� formalnych w nades�anych ofertach. O odrzuceniu ca�ej oferty mo�e zadecydowa� np. brak parafki na jednej ze stron, lub brak potwierdzenia zgodno�ci kserokopii kt�rego� z za��cznik�w z orygina�em. Potem jest wyb�r oferty najta�szej (co dla jako�ci wykonywanych zada� ochronnych cz�sto oznacza - najgorszej), a potem pozostaje jeszcze pot�ny arsena� odwo�a�, protest�w i skarg. Procedury ci�gn� si� cz�sto miesi�cami, a tymczasem przyroda niszczeje. Umiej�tne operowanie przeszkodami formalnymi mo�e uniemo�liwi� realizacj� dowolnego przedsi�wzi�cia z zakresu ochrony przyrody, kt�re jest niewygodne dla lobby gospodarczego. Powoduje to frustracj� zar�wno pracownik�w s�u�b ochrony przyrody, jak i potencjalnych wykonawc�w zada� ochronnych. 6. Znikomy i nieefektywny udzia� biolog�w, ekolog�w i architekt�w krajobrazu w przedsi�wzi�ciach gospodarczych dotycz�cych zarz�dzania zasobami przyrody, zw�aszcza w planowaniu przestrzennym, melioracjach i ochronie przeciwpowodziowej, w rozwoju systemu komunikacji oraz w gospodarce gruntami. 7. Brak akceptacji spo�ecznej dla idei tworzenia Ostoi NATURA 2000, wynikaj�cy g��wnie z bardzo z�ej polityki informacyjnej Ministerstwa �rodowiska w stosunku do samorz�d�w lokalnych, dotycz�cej cel�w tworzenia, zasad funkcjonowania i systemu finansowania ostoi 8. Uniewa�nienie wszystkich plan�w ochrony obowi�zuj�cych do 2003 r., bez jakiejkolwiek oceny ich warto�ci merytorycznej i oceny kilkuletnich efekt�w stosowania, z jednoczesnym wprowadzeniem bardzo skomplikowanych procedur i bardzo kosztownych technik ich ponownego sporz�dzania. Efekt - brak wa�nych plan�w ochrony wi�kszo�ci najcenniejszych przyrodniczo obszar�w chronionych Polski i brak perspektyw szybkiego ich posiadania. 9. Niska wiedza z zakresu ochrony przyrody i krajobrazu w�r�d samorz�dowej kadry administracyjnej, szczeg�lnie na poziomie powiat�w i gmin. Jednocze�nie za s�abe wykorzystanie potencja�u kadrowego s�u�b park�w krajobrazowych, m.in. wskutek ra��co ma�ych kompetencji i obowi�zk�w tych s�u�b oraz skrajnego ograniczenia �rodk�w finansowych na ich dzia�anie. 10. Burzliwe dyskusje o konserwacji sztukaterii, w czasie, gdy p�kaj� same fundamenty gmachu polskiej ochrony przyrody. III. W tej sytuacji za niezb�dne uwa�am: a) Przestawienie polskiej polityki ochrony przyrody z odg�rnego narzucania spo�ecze�stwu zakaz�w i rygor�w ochronnych, na efektywne wspieranie i szerokie promowanie oddolnych (regionalnych i lokalnych) inicjatyw ochrony przyrody i krajobrazu. By�em ostatnio na konferencji w Finlandii, z udzia�em ekspert�w z 14 pa�stw Unii Europejskiej, po�wi�conej budowaniu modelu oddolnej polityki ochrony przyrody. Na drug� (w Holandii) - o b. podobnej tematyce - wys�a�em swojego wsp�pracownika z naszym wsp�lnym referatem. Jest wiele bardzo cennych przyk�ad�w tego typu inicjatyw tak�e w Polsce. Ich prezentacja spotka�a si� z wielkim zainteresowaniem uczestnik�w obu w/w zgromadze�; b) Opracowanie i wdro�enie sp�jnej koncepcji wielopoziomowego zarz�dzania zasobami przestrzeni przyrodniczej kraju, w tym m.in. rozwini�cie �cis�ej, harmonijnej wsp�pracy przyrodnik�w z planistami przestrzennymi oraz z przedsi�biorstwami wykonuj�cymi zadania z zakresu gospodarki wodnej, rolnej i le�nej, ochrony przeciwpowodziowej, komunikacji i energetyki; c) Zdecydowan� popraw� warunk�w finansowania ochrony przyrody; d) Zdecydowan� popraw� systemu planowania ochrony przyrody oraz organizacj� systemu zbierania i gromadzenia danych o stanie, zmianach i zagro�eniach zasob�w przyrody i krajobrazu poszczeg�lnych region�w; e) Rozw�j, systematyczne podnoszenie kwalifikacji i efektywniejsze (kompetencje decyzyjne!) wykorzystanie potencja�u kadrowego s�u�b ochrony przyrody na poziomie wojew�dzkim, powiatowym i gminnym. 2006-03-01